[Με αναφορά στα γεγονότα του Πρώτου Διωγμού των Ελλήνων που έλαβαν χώρα στα δυτικά Μικρασιατική παράλια κατά τα έτη 1914-1918, κάνουμε την εναρκτήρια ανάρτηση στα Ιστορικά γεγονότα της θεματικής ‘’Παρουσιάσεις’’, κατά μήνα Μάιο του 2021 και 107 χρόνια μετά την έναρξη αυτών των γεγονότων,  το Μάιο του 1914.]

Τους πρώτους μήνες του 1914, με τη λήξη των Βαλκανικών πολέμων  και παραμονές του Α’ Π.Π.,  270.000 – 300.000. μουσουλμάνοι  πρόσφυγες εγκαταλείπουν σταδιακά τη Σερβία, τη Βουλγαρία και την Ελλάδα και υποκινούμενοι σε γενικές γραμμές από την τουρκική κυβέρνηση οδηγούνται προς τα δυτικά μικρασιατικά παράλια.  Αυτό αποτέλεσε μια πρώτη προσχηματική αφορμή των Νεοτούρκων για την εκδίωξη των ‘’μη εθνικών’’, χριστιανικών μειονοτήτων από τα μικρασιατικά εδάφη και την απόδοση της γης τους, της κατοικίας τους και των μέσων πρώτης ανάγκης στους ‘’εθνικούς’’ μουσουλμάνους πρόσφυγες.

Ως ιστορικό γεγονός αποτελεί συνιστώσα πολλαπλών εξελίξεων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία που καταλήγουν στην πολιτική που ασκήθηκε εις βάρος των χριστιανικών πληθυσμών της.  Ήδη από το 1908 Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε έρθει αντιμέτωπη με τις αλλαγές που επέφερε η άνοδος των Νεοτούρκων στην εξουσία και η επαναφορά του Συντάγματος που είχε καταργηθεί το 1876. Το ιδεολόγημα του παντουρκισμού είχε επανέλθει και επιβληθεί  ως η πιο αξιόπιστη και ιδανική στρατηγική για την επιβίωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που βασιζόταν στην εθνική ενότητα των Τούρκων.

 Το τέλος των Βαλκανικών πολέμων βρήκε  την Οθωμανική Αυτοκρατορία ηττημένη και υποχρεωμένη αφενός να διαχειριστεί τις επιπτώσεις της απώλειας των ευρωπαϊκών επαρχιών της που μείωσαν δραματικά την έκταση και τον πληθυσμό της, δημιουργώντας κύματα μετανάστευσης προς την Τουρκία, αφετέρου να υπερασπιστεί στο μέγιστο δυνατόν την ασφάλεια και την επικράτειά της.

Με την επιρροή του ‘’παντουρκισμού’’ επιχειρείται η εθνική αφύπνιση των Τούρκων και επιβάλλεται ο ενστερνισμός συνθημάτων των Νεοτούρκων, όπως:

‘’Η Τουρκία στους Τούρκους’’ στην προσπάθεια δημιουργίας μιας πολιτισμικής ένωσης των τουρκόφωνων μουσουλμάνων  ή μιας μορφής πολιτικής βασισμένης στην κουλτούρα. Όπου κι αν βρίσκονταν προσκαλούνταν να ενωθούν με την ‘’Μητέρα Τουρκία’’, ενώ η κυβέρνηση ασχολούταν με το συστηματικό εκφοβισμό και την τρομοκρατία με εκτοπίσεις, λεηλασίες, δολοφονίες, πυρπολήσεις χριστιανικών ναών και χωριών  στα πλαίσια της εκκαθάρισης από το χριστιανικό στοιχείο.

Στο στόχαστρο βρέθηκαν κυρίως οι Έλληνες και οι Αρμένιοι που συγκέντρωναν το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου και της βιομηχανίας της Τουρκίας. Για χάρη της ελίτ του πλούτου, των προνομίων και της πολιτικής εξουσίας  που θα αναδυόταν στο μέλλον από τους κόλπους των Νεοτούρκων, με την εκδίωξη των δύο αυτών πληθυσμιακών ομάδων, θα γινόταν μια μετατόπιση της οικονομίας από τους χριστιανούς στους μουσουλμάνους, επιτυγχάνοντας τον εκμοντερνισμό και τον εκδυτικισμό της τουρκικής κοινωνίας, δημιουργώντας έτσι μια χρηματοοικονομικής, τραπεζικής μορφής αστική τάξη που θα ελεγχόταν από τους δημιουργούς της.

Για τη δημιουργίας του ομογενοποιημένου εθνοθρησκευτικά τούρκικου κράτους, ο Πρώτος διωγμός θεωρείται η αρχή της εφαρμογής ενός οργανωμένου σχεδίου εκκαθάρισης των μειονοτήτων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας που ξεκίνησε το 1913 από την Ανατολική Θράκη, επεκτάθηκε από το 1914 ως το 1918 στη Μικρά Ασία, κορυφώθηκε το Σεπτέμβρη του 1922 με τη Μικρασιατκή καταστροφή και έληξε με τη Συνθήκη της Λοζάνης, ορίζοντας και το τέλος της μακραίωνης ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη.

Στη συγκάλυψη των πραγματικών προθέσεων της τουρκικής κυβέρνησης περιλήφθηκε προληπτικά η εκκένωση των στρατηγικής σημασίας περιοχών απέναντι από τα  νησιά του Ανατολικού Αιγαίου για στρατιωτικούς λόγους που υπαγόρευε στην αρχή η εκκρεμότητα της κατακύρωσής των νησιών και στη συνέχεια η προσάρτησή τους στο ελληνικό βασίλειο με την επιδείνωση των σχέσεων Ελλάδας – Τουρκίας. Η υποψία της κατασκοπικής επικοινωνίας με τα απέναντι νησιά καθώς και πιθανών εξεγέρσεων των ελληνικών πληθυσμών, με εχθρικές διαθέσεις κατά αμάχων Τούρκων των παραλίων, εκφραζόταν με κάθε τρόπο ως προδοσία των ελληνικών πληθυσμών από την τούρκικη πολιτική που κατάφερε την επιθυμητή ρήξη μεταξύ των δύο πληθυσμιακών ομάδων φανατίζοντας τη μουσουλμανική.

Ένθερμός υποστηρικτής και οικονομικός χορηγός αυτής της επιχείρησης στάθηκε η πολιτική της Γερμανίας, καθώς ετοιμαζόταν να αναμετρηθεί με τις δυνάμεις της Αντάντ στον επικείμενο μεγάλο πόλεμο, επηρεάζοντας την παρηκμασμένη Οθωμανική αυτοκρατορία να είναι σύμμαχός της σε αυτόν.

Οι προσπάθειες της Γερμανικής αυτοκρατορίας και Αυστρο-Ουγγαρίας για επέκταση της εξουσίας τους προς Ανατολάς είχαν ξεκινήσει ήδη από τον 19ο αιώνα, ώστε να διαδραματίζουν τώρα έναν καθοριστικό ρόλο στην πραγματοποίηση των σχεδίων τους για έλεγχο της οικονομίας στην Τουρκία με τη μείωση Ελλήνων και Αρμενίων που κατείχαν την οικονομική δύναμη ολόκληρων περιοχών, τελειοποιώντας το πρόγραμμα  εκκαθάρισης. Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι, η Γερμανία συνέβαλε με το ταλέντο της οργάνωσης που τη διέκρινε σε αυτήν την επιχείρηση, μέσω μιας καλής συνεργασίας με διακεκριμένους εκτελεστές της,.

Η μεθοδευμένη εκκένωση των περιοχών έγινε σταδιακά από τον κόλπο του Αδραμυτίου ως την ευρεία διοικητική περιφέρεια της Σμύρνης (εξαιρουμένης της πόλης της Σμύρνης στην οποία πολλοί κατέφυγαν για να σωθούν) και στη συνέχεια ως τον Πόντο και ως την περιοχή της Καρίας. Με την καθοδήγηση των Γερμανών η επιχείρηση ξεκίνησε με ανθελληνική εκστρατεία του τουρκικού ημερήσιου τύπου και μποϋκοτάζ κατά της ελληνικής επιχειρηματικότητας και της κοινωνικής ζωής, ασκώντας υπερβολική πίεση στους Έλληνες ώστε να εξαναγκαστούν σε ‘’εκούσια μετανάστευση’’. Κάθε Τούρκος που αγαπούσε την Μητέρα πατρίδα και το έθνος όφειλε όχι μόνο να μη συναλλάσσεται με ελληνικές επιχειρήσεις  αλλά να τις ζημιώνει ως το βαθμό της καταστροφή τους, ελεύθερα με όποιο τρόπο μπορούσε, καθώς και να προκαλεί  οτιδήποτε μπορούσε να εμποδίσει και να ακυρώσει τη δημόσια κοινωνική έκφραση και συμπεριφορά των Ελλήνων.

Στα πλαίσια των καταπιέσεων που υπέστησαν οι Έλληνες θεσπίστηκαν νόμοι για έκτακτες επιβαρύνσεις, επιτάξεις ειδών και πραγμάτων για τις ανάγκες του πολέμου, παρεμπόδιση των εμπορικών δραστηριοτήτων, στράτευση των ανδρών 20-45 ετών με δικαίωμα εξαγοράς της θητείας, θανατική τιμωρία για λιποταξία στην περίπτωση μη συμμόρφωσής τους και επάνδρωση ταγμάτων εργασίας για άνδρες άνω των 45 ετών.

Μετά την κατάργηση της δυνατότητας εξαγοράς της στρατιωτικής  θητείας σημειώθηκαν χιλιάδες λιποταξίες και όσοι συνελήφθησαν εκτελέστηκαν, ενώ στα τάγματα εργασίας πολλοί πέθαναν από κακουχίες, πείνα και αρρώστιες.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ανέστειλε τη λειτουργία των ιερών ναών και των σχολείων κηρύττοντας την Ορθοδοξία σε διωγμό ενώ ο οικονομικός αποκλεισμός εξουθένωσε το ελληνικό στοιχείο αφού ως την κατάσταση του λιμού.

Η εθελούσια ανταλλαγή Ελλήνων ορθοδόξων της Τουρκίας και Μουσουλμάνων της Ελλάδας έγινε αποδεκτή από την ελληνική κυβέρνηση ύστερα από διπλωματικές ενέργειες στα πλαίσια διμερών διαπραγματεύσεων. Ο Βενιζέλος ελπίζοντας σε μια συνεργασία με την Οθωμανική Αυτοκρατορία που θα βελτίωνε τις μεταξύ τους σχέσεις και θα απέτρεπε έναν πόλεμο  για το ζήτημα των νησιών, θεωρούσε ότι με την αποδοχή της ανταλλαγής των πληθυσμών θα διακόπτονταν οι βιαιοπραγίες κατά των Ελλήνων Μικρασιατών και θα μετριαζόταν η καταστροφή που ήταν σε εξέλιξη.  Προς τούτο ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1914 η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής Πληθυσμών με έδρα τη Σμύρνη που τελικά δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα. Οι εργασίες της διακόπηκαν λόγω της εισόδου της Τουρκίας στον Α’Π.Π. με τις βιαιοπραγίες εις βάρος των χριστιανών να συνεχίζονται.

Το 1915, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες των μικρασιατικών ακτών της αυτοκρατορίας και ειδικά της περιοχής του Αιγαίου, των Στενών και του Ευξείνου Πόντου, μετακινήθηκαν στο εσωτερικό της Ανατολίας, μακριά από την πιθανή ζώνη ενδεχομένων αγγλογαλλικών και ελληνικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, αλλά και μακριά από τη δράση του ρωσικού στρατού, στον οποίο οι Έλληνες θα μπορούσαν να προσφέρουν υπηρεσίες ως ομόθρησκοι.

Γεγονός είναι πως το πρόγραμμα του αφανισμού του ελληνικού και αρμένικου στοιχείου πέτυχε κατά τον Πρώτο διωγμό οδηγώντας όμως την οικονομία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε παρακμή. Οι Οθωμανοί πολίτες κάθε γένους και εθνικότητας υπέφεραν την ένδεια και τον υποσιτισμό καθώς τα πάντα κινούνταν στα χέρια των νέων αρχόντων με τη μέθοδο της παραοικονομίας και του παραεμπορίου.

Το τέλος του Πρώτου Διωγμού καθορίστηκε από την ήττα της Τουρκίας και της προστάτιδας της Γερμανίας, με τη Συνθήκη του Μούδρου το 1918 .

Σύμφωνα με τη Μαύρη Βίβλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ο αριθμός των διωγμένων Ελλήνων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη κατά τα έτη 1914-1918 ανέρχεται στις 776.000.  Ένα άγνωστο ποσοστό από αυτούς χάθηκε με κάποιον από τους τρόπους που επιχειρήθηκε ο αφανισμός του. Οι περισσότεροι κατέφυγαν στο ελληνικό βασίλειο και παλινόστησαν σταδιακά μετά την είσοδο του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη το 1919, για να εκπατριστούν οριστικά με τη Μικρασιατική καταστροφή και τη Συνθήκη της Λοζάννης.

Τα γεγονότα του Πρώτου Διωγμού έχουν αποτυπωθεί εκτενώς στον ημερήσιο ελληνικό και ξένο τύπο της εποχής με πλήθος δημοσιευμάτων. Συγκλονιστικές μαρτυρίες προσφέρουν: το βιβλίο του Ασημάκη Πανσέληνου ‘’Τότε που ζούσαμε’’, οι φωτογραφίες του λευκώματος – ενθύμιου: ‘’ Διωγμών Μικρασιατικού Ελληνισμού 1914-1918’’ που ετοίμασαν οι πρόσφυγες της Λέσβου και το πρόσφεραν ‘’ΕΥΓΝΩΜΟΝΟΎΝΤΕΣ’’ στον τότε υπουργό περιθάλψεως Σπύρο Σίμο, τα κείμενα  και οι στερεοσκοπικές φωτογραφίες για τα γεγονότα στην Παλαιά και Νέα Φώκαια του Γάλλου αρχαιολόγου Φελίξ Σαρτιώ που επιμελήθηκε ο Χάρης Γιακουμής και δημοσιεύθηκαν στο βιβλίο Regards Phocéens de Félix Sartiaux.